۱۴ ژوئیه ۲۰۲۶ - در مقالۀ منتشر شده در ژورنال Frontiers in Science، پژوهشگران استفاده از آزمایشهای ساده برای ردیابی سلامت متابولیک در بیماریهای غیرواگیر (NCDs) را پیشنهاد کردند؛ بیماریهایی که عامل سه مورد از هر چهار مرگومیر در سراسر جهان هستند.
این مقاله بر استفاده از «شاخص گلوکز-کتون (GKI)» تأکید دارد که عبارت است از نسبت گلوکز به کتونهای موجود در خون که از طریق یک خونگیری ساده از نوک انگشت (finger prick) بهدست میآید. این آزمایش پیشنهادی میتواند وضعیت متابولیک را مشخص کند، پایبندی طولانیمدت به رژیم غذایی را ارزیابی نماید و از پایش راهکارهای بهبود عملکرد میتوکندری که با بسیاری از بیماریهای غیرواگیر مرتبط است، حمایت کند.
پیشبینی میشود که شایعترین بیماریهای مزمن غیرواگیر (از جمله سرطان، بیماریهای قلبی-عروقی، دیابت نوع ۲، چاقی و بیماریهای نورودژنراتیو) تا سال ۲۰۵۰ در سراسر جهان بهطور قابلتوجهی افزایش یافته و از بیماریهای عفونی به عنوان بار اصلی سلامت پیشی بگیرند.
نویسندگان استدلال کردند که GKIمیتواند به ردیابی این موضوع کمک کند که آیا مداخلات مربوط به رژیم غذایی، روزهداری یا ورزش، بدن را به سمت «کتوز تغذیهای» سوق میدهند یا خیر. کتوز تغذیهای وضعیتی متابولیکی است که با کاهش گلوکز و افزایش دسترسی به کتون مشخص میشود و ممکن است با کاهش خطر بیماریهای غیرواگیر یا بهبود مدیریت آنها مرتبط باشد. با این حال، نویسندگان خاطرنشان کردند که محدودههای هدفِ اختصاصی برای هر بیماری، هنوز باید در مطالعات بالینی آینده اعتبارسنجی شوند.
طی چند دهۀ آینده، بیماریهای غیرواگیر ممکن است مسئول تا ۷۵ درصد از کل سالهای عمر از دست رفته بهدلیل ناتوانی باشند و منجر به کاهش قابلتوجهی در امید به زندگی شوند. این شرایط نتیجه سرنوشت ژنتیکی نیستند، بلکه تا حد زیادی توسط عوامل سبک زندگی شکل میگیرند.
پروفسور توماس سایفرید، نویسنده اصلی مقاله از کالج بوستون آمریکا، گفت: «این نقشه راه متابولیک مبتنی بر GKI، یک مسیر بالینی پیشنهادی را ترسیم میکند که میتواند از پیشگیری و مدیریت سرطان و بیماریهای مزمن پشتیبانی کند.»
نویسندگان تأکید دارند که رویکردهای کتوژنیک باید در شرایط خاص به عنوان راهکارهای مدیریتی برای بیماریهای مزمن در نظر گرفته شوند (نه درمان قطعی) و هرگونه اقدامی باید تحت نظارت بالینی صورت گیرد.
شاخص گلوکز-کتون (GKI)
شاخص GKIدر اصل به عنوان یک بیومارکر خونی در «نقطه مراقبت» برای ارزیابی پایبندی به رژیم غذایی در درمان سرطان ابداع شد. این شاخص، نسبت گلوکز خون به بتا-هیدروکسیبوتیرات (β-hydroxybutyrate) را اندازهگیری میکند؛ یک جسم کتونی که نویسندگان آن را با تولید کارآمدتر ATP در میتوکندری مرتبط میدانند؛ فرایندی که سلولها از آن برای تولید انرژی قابلاستفاده بهره میبرند.
شواهد نوظهور نشان میدهد که بسیاری از بیماریهای مزمن با «اختلال عملکرد میتوکندری» مرتبط بوده یا بهطور قابلتوجهی تحت تأثیر آن هستند؛ اختلالی که به عنوان ناتوانی در تنظیم کارآمد تولید ATP در پاسخ به تقاضای انرژی تعریف میشود.
محققان اظهار داشتند که اندازهگیری بتا-هیدروکسیبوتیرات در کنار گلوکز، تصویر واضحتری از وضعیت متابولیک نسبت به اندازهگیری صرفِ گلوکز یا وزن بدن ارائه میدهد. مقادیر پایینتر GKI نشاندهنده گلوکز کمتر و دسترسی بیشتر به کتون است (شرایط متابولیکی مرتبط با متابولیسم میتوکندریایی کارآمدتر)، در حالی که مقادیر بالاتر نشاندهنده گلوکز بیشتر و کتون کمتر است که ممکن است با اختلال در عملکرد میتوکندری همراه باشد.
بنابراین، GKI میتواند یک گزارش کمّی از وضعیت متابولیک در اختیار پزشکان قرار دهد تا تغییرات متابولیسمی را پایش کنند؛ تغییراتی که ممکن است باعث کاهش التهاب سیستمیک، قند خون بالا، انسولین خون بالا و تولید گونههای اکسیژن فعال (ROS) شود؛ عواملی که در بسیاری از بیماریهای مزمن نقش دارند.
دکتر درک لی، نویسنده اصلی این مقاله از کالج بوستون، گفت: «اختلال عملکرد میتوکندری با بسیاری از بیماریهای مزمن و سرطانها مرتبط است، در حالی که تغذیه نامناسب و فعالیت بدنی کم، همچنان از مهمترین و قابلپیشگیریترین عوامل خطر باقی ماندهاند. اگر GKIدر مطالعات بزرگتر تأیید شود، میتواند چارچوبی برای پایش سلامت میتوکندری در گروههای مختلف بیماران و بافتهای مختلف بیماری فراهم کند.»
هدف قرار دادن عوامل خطر قابلپیشگیری
این مقاله تأکید دارد که فقدان فعالیت بدنی و تغذیه نامناسب، محرکهای اصلی قابلپیشگیری اپیدمی بیماریهای مزمن در کشورهای توسعهیافته هستند. نویسندگان خواستار مطالعاتی برای استانداردسازی گزارشدهی مقادیر گلوکز، کتون و GKI(ترجیحاً به صورت هفتگی یا روزانه) هستند. آنها همچنین تاکید کردند که مطالعات آینده باید بیومارکرهای دیگر از جمله تریگلیسیریدها، نشانگرهای التهابی و انسولین را در کنار GKIگزارش کنند.
دکتر ایزابلا کوپر، یکی از نویسندگان این مقاله از دانشگاه وستمینستر انگلستان، گفت: «بیماریهای غیرواگیر، بارِ غیرقابلقبول و بهسرعت در حال افزایشی را بر سلامت جهانی تحمیل میکنند. معرفی آزمایش کمّی GKIمیتواند یک گزارش واضح و منسجم ارائه دهد که فراتر از کاهش وزن است و از تغییر رفتار پایدار برای ارزیابی خطر بیماری و پاسخ به درمان پشتیبانی میکند. ما بهشدت به مطالعات بالینی بزرگتر و استاندارد نیاز داریم تا میزان دقت پیشبینی GKIبرای پیامدهای سلامت در بیماریهای مختلف و تعریف محدودههای هدف اختصاصی برای هر بیماری مشخص شود.»
منبع:
https://www.news-medical.net/news/20260714/Researchers-propose-simple-finger-prick-test-to-track-metabolic-health.aspx